Herria: 9 biztanle, Leozko Udala

Santsomain landa-herri txikia dugu, muino batean dago kokaturik eta artadiz nahiz zereal-soroz inguraturik dago.
Bista zoragarri eta iluntze ederrez gozatzeko parada izango duzue.

Santsomainen Orbaibarko arte erromanikoaren lagin ederra dago: San Pedro eliza, XII. mendekoa .

San Pedro eliza oso-osorik heldu da egundaino, Erdi Aroko xarma duelarik.
Hori dela eta, soiltasun zistertarraren adierazgarri da.

Elizak jatorrizko harri-zoladura du oraindik orain.
San Pedro elizako harrizko lurrean, XVI. mendeko hilarriak ikus daitezke. Horietako batek Santsomaingo Jauregiko armarria du.

Elizan, halaber, Erdi Aroko bataiarri handia dago, baita San Pedro zaindariaren eta Ama Birjinaren irudiak ere.
Ama birjinaren irudia, esaterako, gotikoa da.

Sakristia XVI. mendearen bigarren erdialdekoa da, eta eskuak garbitzeko konketa bitxia dago bertan .

Leinu argiko familia baten oinetxea

Herrian, halaber, leinu argiko familia baten oinetxea aurkitzen da.
Eraikin eder hori, XVI. mendearen lehen erdialdekoa da eta dorreko baoak arku konopialez osaturik daude.

Herritik oso gertu, Benegorrira, Garinoainera eta Orisoainera doazen bideak gurutzatzen diren lekuan, Urkamendi gurutzea dago.
Gurutze hori izan da, hain zuzen, antzina Donejakuera bidean Orbaibar zeharkatzen zuten pelegrinen igarotzearen lekuko .

Pascual Madoz hiztegian, 1845-1850 urteen artean Madrilen argitaratuan, herriari buruzko azalpen hau ageri da:

"Sansomain: (...) situado en llano al suroeste del valle de Orba, con clima saludable.
Tiene 9 casas, iglesia parroquial de entrada, bajo la advoción de San Pedro, servida por un vicario, y cementerio. (...)
El terreno es arcilloso y abundante en pastos, le cruza un arroyo que rinde su caudal en el Cidacos.
El correo se recibe de Barásoain.
Produce el mejor trigo del valle, cebada, avena, patatas, legumbres, aceite y vino; cría ganado vacuno y lanar; caza de perdices, liebres y conejos; pesca de anguilas y barbos.
Población: 9 vecinos."